« إِلَّا الَّذِينَ . . . » ؛ « مگر معاندين و ستمگران از يهود و نصارى ، پس از آنان نترسيد ، چون من پشتيبان شما هستم و در ارتباط با سرپيچىتان از اوامر من از من ، بترسيد » . شبهه‌اى كه ستمگران و معاندين ايراد مىكردند ، به نام حجّة ( دليل ) ، ياد شده ، به اين خاطر است كه ايراد كننده‌ها ، نسبت به شبهه اعتقاد داشتند و از نظر آنها دليل و حجّت به حساب مىآمد ، لذا به نام « حجّت » ياد شده است . 3 - « وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ » ؛ « اين جمله عطف است بر « لِئَلَّا يَكُونَ . . . » ؛ يعنى وجوب تغيير قبله براى اين جهت است كه نعمتم را بر شما تمام كنم ؛ زيرا قبلهء شما ، قبلهء ميانهاست ؛ چنان‌كه پيغمبر شما ميانه است و شريعت و دين شما ميانه و شما امّت اسلامى ، امّت ميانه‌اى هستيد . و جملهء « لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ » ؛ « شايد شما هدايت بشويد » ، سبب و انگيزه و غايت سوّمى است براى تغيير قبله . [ 27 ] آيهء هفتم : « وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ « 1 » » ؛ « مشرق و مغرب از آن خداست و به هر طرف رو كنيد ؛ خدا آنجا است . خداوند نامحدود و بىنياز و دانا و توانا است » . برخى گفته‌اند آيه مباركه در ارتباط با ردّ اعتراض يهود نازل شده است كه بر پيغمبر اسلام مبنى بر اينكه چرا به سوى كعبه نماز مىخواند ؟ وارد كرده بودند . برخى گفته‌اند آيهء مباركه در آغاز ظهور اسلام نازل شده است و به حكم آن ، مسلمانان مخيّر بودند كه رو به كعبه نماز بخوانند ، يا رو به بيت المقدس . و پس از مدّتى آيه مذكور توسط آيهء « فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ » ؛ « به سوى مسجد الحرام رو نما » نسخ گرديد . برخى گفته‌اند آيهء مباركه در مورد دعا و اذكار نازل شده است كه رو به هر طرف بخوانيد ، جايز است . از امام صادقين ( عليهما السّلام ) نقل شده است كه آيه مورد بحث راجع به نافله در حال سفر نازل شده است كه به هر طرف مركب و راحلهء شما رو كند ، نافله را مىتوانيد بخوانيد و آيهء « فَوَلِّ وَجْهَكَ » در مورد نمازهاى واجب نازل شده است كه در نمازهاى واجب رو به غير مسجد الحرام كردن ، جايز نيست . « 2 » بنابر روايت مزبور ، آيهء مورد بحث مخصوص نمازهاى مستحبّى در حال مسافرت است .

--> ( 1 ) . سوره بقره ، سوره ، 116 . ( 2 ) . وسائل به ، 15 من ابواب القبله ، ج 18 و 19 و 23 .